Para quen busca cogomelos, camiña polo monte ou quere protexelo

Máis monte, menos mans: o bosque español en 25 anos e como coidalo

España ten hoxe uns dous millóns de hectáreas máis de bosque ca no ano 2000, e case todo ese bosque novo naceu el só, sen que ninguén o plantase^{1, 2}. En 2025 arderon 354.747 hectáreas de monte, segundo o avance provisional, máis ca en ningún ano desde 1994^{3, 4}. As dúas cifras están máis preto do que parece. Esta é a historia dun cuarto de século de campo que se baleira, de lume, de placas e de muíños, e do que si funciona para coidalo, tamén cando saes a el aos cogomelos ou a camiñar.

A superficie forestal de España, de 2000 a hoxe

Para a FAO, é bosque calquera mancha de máis de media hectárea con árbores de máis de cinco metros cuxas copas cubran máis do 10 % do chan⁵. Con ese criterio, España pasou de 17,1 millóns de hectáreas de bosque en 2000 a 19,1 millóns en 2025, o 38 % da súa superficie¹. O último dato medido é de 2022, e o de 2025 repíteo; a barra de 1990 sae doutro mapa, sen calibrar cos seguintes, e probablemente esaxera o salto desa década⁶.

O ministerio conta outra cousa. Para a Lei de montes, monte é todo terreo con árbores, arbustos, mato ou pasto que non sexa cultivo nin cidade⁷, e así a superficie forestal suma 28,6 millóns de hectáreas, o 56 % de España⁸. Son dúas maneiras de contar, e non se poden restar unha da outra.

A superficie arborada tocou fondo arredor de 1940, cuns 11,7 millóns de hectáreas, e entre 1975 e 2009 gañou máis de 200.000 ao ano⁹. As cifras antigas varían, pero apuntan ao mesmo sitio: hoxe hai máis árbores ca hai un século¹⁰.

A masa forestal, ademais, fíxose máis mesta: a madeira en pé medrou un 47 % entre 2000 e 2025¹¹. E córtase pouco: en 2024 saíron do monte 17,4 millóns de metros cúbicos de madeira, algo máis dun terzo do que medra nun ano⁸, e Forest Europe sitúa España entre os países europeos que menos aproveitan o seu bosque¹². Un bosque que medra sen que ninguén o traballe acumula madeira, ramas e mato. Máis bosque non é o mesmo ca un bosque coidado.

Por que medra o bosque: o campo que se baleira

A maior parte dese bosque non se plantou: ocupou o sitio que deixaban o arado e o gando. Entre 2015 e 2025, máis de nove de cada dez hectáreas novas apareceron por expansión natural², e a repoboación case se detivo: en 2024 plantáronse árbores en 1.814 hectáreas de terras agrarias, fronte a 37.230 en 2001⁸. A Sociedad Española de Ciencias Forestales atribúe o avance do arborado entre os anos setenta e noventa ao éxodo rural e ao abandono das terras máis pobres⁹.

A enquisa de cultivos do Ministerio de Agricultura contaba 17,6 millóns de hectáreas de terras de cultivo en 2004 e 16,7 millóns en 2024: unhas 900.000 menos^{13, 14}. Detrás hai menos xente que traballa a terra. As explotacións agrarias baixaron de 1,29 millóns en 1999 a menos de 915.000 en 2020, e entre 2009 e 2020 pechou case un terzo das que tiñan gando^{15, 16}. España tiña 24,4 millóns de ovellas en 2000 e 13,5 millóns en 2024, un 45 % menos¹⁷.

O dato de 2025 cambia de método¹⁷. O censo non di onde pace cada animal, pero menos rabaños son menos bocas para o mato.

O campo baleirouse tamén de veciños. O Banco de España calcula que 3.403 municipios, o 42 %, están en risco de despoboamento, e que só o 12,7 % do territorio está habitado, fronte ao 68 % de Francia; e advirte de que a desaparición deses pobos pode traer máis incendios e menos biodiversidade¹⁸.

Non todo vai na mesma dirección. Desde 2018, os municipios de menos de 5.000 habitantes gañaron 163.027 veciños, sobre todo chegados de fóra, aínda que Galicia, Asturias, Estremadura e Castela e León seguen a perder poboación¹⁹. E o campo que non se abandona intensifícase: entre 2010 e 2019 o regadío medrou un 14 %²⁰. O bosque que avanza, ademais, pecha clareiras e prados ricos en especies²¹.

Incendios forestais en España: máis monte, máis combustible

O lume é a outra cara do abandono. Na provincia de Valencia, 130 anos de rexistros mostran que arredor dos anos setenta os incendios se duplicaron e a superficie queimada se multiplicou aproximadamente por dez, sobre todo polo combustible que deixou o campo abandonado²².

Pero a tendencia de fondo sorprende. En 1978, 1985, 1989 e 1994 arderon máis de 400.000 hectáreas de monte, e ningún ano deste século chegou a esa cifra^{4, 3}. Entre 1980 e 2013, con máis medios de extinción, sobre todo aéreos, a superficie queimada baixou no conxunto de España e na maioría das provincias, malia que os factores de risco aumentaban²³.

O que cambiou é a forma do problema: menos incendios, e algúns enormes. En 2005 houbo 25.492 sinistros⁴; en 2025, 8.199³. E aínda así 2025 foi o peor ano desde 1994: 354.747 hectáreas, máis do triplo da media da década anterior, 103.108 delas arboradas^{3, 4}. Sesenta e tres grandes incendios, de máis de 500 hectáreas, queimaron o 87 % desa superficie, e cinco dos dezaseis incendios de máis de 20.000 hectáreas rexistrados desde 1968 arderon en agosto de 2025, entre Galicia, León e Zamora³. Os datos desde 2020 son provisionais, e 2026 tampouco deu tregua: ata o 30 de agosto sumaba 265.636 hectáreas²⁴.

O clima pon o resto. A temperatura media de España subiu 1,75 °C desde 1961²⁵. Un estudo rápido de atribución, sen revisión por pares, calcula que un tempo tan propicio ao lume como o de agosto de 2025 no noroeste da península é hoxe unhas 40 veces máis probable ca nun clima 1,3 °C máis frío, e sinala tamén o despoboamento e o monte sen xestionar²⁶. Limpar o monte axuda, pero non abonda: reducir o combustible pode frear o lume só cando o tempo non é extremo²⁷.

E os cogomelos? A ciencia non se pon de acordo. Un estudo nun piñeiral mediterráneo español prevé que a calor, ao aumentar a evaporación, podería reducir a colleita neste século²⁸; outro, en piñeirais de Cataluña, calcula entre un 23 % e un 93 % máis de cogomelos comerciais ata 2100, por unha tempada máis longa²⁹. En piñeirais da meseta, outro traballo observou que a chuvia pesa máis ca a temperatura³⁰.

Enerxía limpa, si, pero non en calquera sitio

Nunha década, a fotovoltaica conectada á rede pasou de 4.688 megavatios en 2015 a máis de 41.500 en 2025^{31, 32}, e o autoconsumo suma outros 9.092³³. A eólica subiu de 9.918 megavatios en 2005 a 32.184 en 2024³⁴.

E serviu. As emisións da xeración eléctrica baixaron de 111 millóns de toneladas de CO₂ en 2007 a 27 millóns en 2024, un 76 % menos e o mínimo desde que hai rexistros³⁵; en 2025 subiron a 29,5 millóns, porque se queimou máis gas³⁶. A maior parte da baixada correspóndelle ao carbón, que pasou de 67 millóns de toneladas en 2007 a 1,5 en 2025, e o oco que deixou enchérono as renovables, do 20 % da electricidade en 2007 ao 57 % en 2024, e en parte o gas³⁷.

A calor que seca o monte é a razón de ser desta transición. A pregunta non é se fan falta placas e muíños, senón onde se poñen, porque o terreo que ocupan case nunca estaba baleiro.

Placas solares: canto terreo ocupan e de quen era

Ocupan menos do que parece. En 2023 había en España 49.689 hectáreas de parques fotovoltaicos, segundo o reconto de campo do Ministerio de Agricultura³⁸, arredor do 0,1 % do país³⁹. Con todos os grandes proxectos que tiñan permiso ambiental a comezos de 2023, chegaríase a unhas 100.000³⁸. Para comparar, entre 2004 e 2024 deixaron de cultivarse unhas 900.000 hectáreas^{13, 14}.

Das 23.095 hectáreas de placas que apareceron entre 2012 e 2022, o 82 % eran secaño, o 11 % regadío e o 7 % monte e outros usos non agrarios; o que máis terreo cedeu foi o cereal, seguido do alqueive e do xirasol³⁸.

Ese secaño é a casa das aves esteparias. O sisón común pasou de 74.084 machos censados en 2005 a 38.856 en 2016⁴⁰, e en 2023 foi declarado en perigo de extinción⁴¹. O seu gran inimigo é a intensificación agrícola, con menos alqueives, máis pesticidas e máis regadío; as renovables son unha ameaza máis⁴⁰, aínda que o propio Ministerio recoñece que as esteparias están entre as aves máis afectadas polas plantas solares⁴².

Ás veces non é cereal. A planta Francisco Pizarro, en Cáceres, proxectouse sobre unhas 1.078 hectáreas de cultivo, pasteiro e mato, o 58 % sobre hábitats de interese comunitario e dentro de dúas áreas importantes para as aves⁴³.

Talar bosque para poñer placas non é o habitual, como mostra ese 7 %, pero ocorre: en maio de 2026, a asociación ANAV denunciou a tala de máis de 30 hectáreas de aciñeiral en Jalance (Valencia), plantado no ano 2000 con axudas europeas, nunha zona de especial protección para as aves⁴⁴. Pola contra, nas plantas de Gala, Aurea e Gaetana, en Badaxoz, a declaración ambiental prevía talar catro aciñeiras⁴⁵.

E hai opcións que apenas piden terreo: o autoconsumo en casas, comercios e industrias, ou a agrovoltaica, que xunta paneis e cultivos e está a dar os primeiros pasos. En 2026 o Goberno concedeu 234 millóns de euros a 118 proxectos, algúns con cereal, oliveira, viña e ata cogomelo de cardo e trufa⁴⁶. E o Ministerio publica un mapa de sensibilidade ambiental para escoller onde van a eólica e a fotovoltaica⁴⁷. Enerxía limpa, si; pero antes nun tellado ca no secaño onde aínda cría o sisón.

Aeroxeradores nos cumes: pistas, turbeiras e aves

A eólica pisa pouco terreo, pero importa moito cal. A finais de 2025 España tiña 33.274 megavatios eólicos⁴⁸ nuns 22.433 aeroxeradores e 1.454 parques⁴⁹. En Estados Unidos, onde se mediu, un parque ocupa de forma permanente unhas 0,3 hectáreas por megavatio, e case o 80 % desa pegada son camiños⁵⁰.

As turbeiras de cobertor, humidais de turba que tapizan algunhas serras do noroeste, son un hábitat de interese comunitario. En España hai 252 aeroxeradores e 70,7 quilómetros de pistas sobre turbeiras de cobertor recoñecidas, case todo dentro da Rede Natura 2000⁵¹. Con menos do 0,2 % destas turbeiras de Europa, España é o país máis afectado⁵¹.

Coas aves, o balance ten dúas caras. Nos centros de recuperación de fauna, os choques con liñas eléctricas explican preto do 40 % dos ingresos de aves, e os aeroxeradores, arredor do 5 %; pero esa parte medrou un 230 % en dez anos, e os muíños son xa o principal perigo non natural para o voitre leonado⁵². Son ingresos en centros de recuperación, non un reconto de todas as mortes.

Ten arranxo. En 20 parques de Cádiz, parar muíños concretos cando se achegan os voitres reduciu as súas mortes un 92,8 %, a costa de perder menos do 0,51 % da enerxía⁵³. Un proxecto de real decreto de 2025 obrigaría os parques novos a ter sistemas de parada e a frear as pas as noites de xullo a outubro con vento frouxo, cando voan os morcegos; non nos consta que se aprobase⁵⁴.

A outra saída é renovar o vello. Case o 30 % da potencia eólica ten máis de 20 anos, e en 2025 sete parques renovados pasaron de 147 muíños a 20⁴⁹.

Erosión e desertificación: o solo que se perde

O Inventario Nacional de Erosión calcula unha perda media de 12,26 toneladas por hectárea e ano, e máis de 25 toneladas no 10 % do territorio⁵⁵. O modelo europeo, con outros datos, dá unhas 4 toneladas para España fronte a 2,5 de media na Unión⁵⁶. Son modelos, non medicións, e non coinciden; pero co mesmo método para todos, España queda por riba da media.

O 74 % de España ten clima árido, semiárido ou subhúmido seco, o que a fai sensible á desertificación, aínda que iso non significa que estea degradada⁵⁷. O último mapa oficial de risco, preliminar e de 2008, situaba en risco alto ou moi alto o 17,85 % do territorio⁵⁷, e a estratexia nacional de 2022 segue a usar esas cifras²⁰.

E debaixo das placas? En tres plantas do sur de Francia, cun clima parecido, achandar o terreo e quitar a vexetación empeorou a estrutura do solo; onde a planta ocupou viñas abandonadas, o solo non quedou peor ca o desas viñas, pero o dos piñeirais e matogueiras veciños era mellor⁵⁸. Sobre un campo xa labrado pérdese pouco; sobre monte, bastante máis.

Xestionar o monte: o que si funciona

Se o problema é un monte que medra sen ninguén, a resposta pasa por volver traballalo. Só o 27,8 % da superficie forestal ten un plan de xestión⁸; en 2005 era o 13,8 %, aínda que parte da subida recente se debe a un cambio na maneira de contar de Cataluña⁵⁹. O 72 % do monte é privado⁶⁰.

Ovellas e cabras contra o lume

En Andalucía, a Red de Áreas Pasto-Cortafuegos págalles a pastores para que os seus rabaños manteñan limpas as devasas. En 2022 eran 181 gandeiros e máis de 100.000 animais sobre unhas 5.700 hectáreas, oito veces máis ca ao comezar, en 2005⁶¹. Cabras e ovellas reducen o combustible, aínda que o mato moi medrado lles gaña a partida⁶². O seu límite é a escala: estas medidas poucas veces cobren superficie suficiente para cambiar como arde unha paisaxe enteira⁶³.

A resina volve aos piñeirais

En 1961 España producía máis de 55.000 toneladas de resina e uns 4.800 resineiros traballaban os seus piñeirais; en 2008 quedaban uns cen⁶⁴. Despois o oficio renaceu: de 1.443 toneladas en 2008 a 13.001 en 2017, case todas en Castela e León⁶⁵. Un piñeiral resinado é un piñeiral con xente dentro.

Cortiza e devesa

España dá arredor do 30 % da cortiza do mundo, entre 50.000 e 65.000 toneladas ao ano segundo quen faga a conta, case toda de fincas privadas; nos anos sesenta pasaba de 100.000^{66, 65}. A devesa, aciñeiras e sobreiras con pasto e gando debaixo, ocupa uns 3,5 millóns de hectáreas⁶⁷, e é unha paisaxe feita a man que sen mans envellece: en moitas apenas nacen árbores novas, e a seca, un decaemento ligado a un patóxeno do solo, á falta de chuvia e ás malas podas, debilita aciñeiras e sobreiras⁶⁸.

O eucalipto en Galicia

En Galicia, as masas puras de eucalipto pasaron de 27.639 hectáreas en 1973 a 248.169 arredor de 2009, segundo os inventarios forestais⁶⁹. Desde 2021 unha moratoria limita as plantacións novas, agora ata 2030⁷⁰. Co 7,6 % do arborado español, Galicia deu en 2024 máis da metade da madeira cortada en España, e o eucalipto, o 37 % do total⁸. Unha revisión científica recoñécelle as dúas caras: materia prima para o papel e renda para moitos propietarios, e impactos ambientais que a xestión pode reducir⁷¹.

Cogomelos: unha renda do monte

Castela e León, terra de níscaros e andoas, regula a súa recollida desde 2003: entre 2013 e 2016 o sistema cubría 432.132 hectáreas en 245 municipios, e o 15 % do recadado reservábase para mellorar o monte⁷². Segundo o propio programa, a micoloxía move uns 65 millóns de euros ao ano na comunidade⁷³. E coidar o bosque coida a colleita: as claras moderadas aumentan a produción dos cogomelos comerciais máis importantes, mentres que as cortas a feito a reducen, polo menos durante un tempo⁷⁴.

Datos curiosos do bosque español

Como coidar o monte: o que podes facer ti

O monte non se coida só desde os despachos. Quen sae a el aos cogomelos, a camiñar ou a ver paxaros tamén decide como queda. Case oito de cada dez incendios de 2013 a 2022 atribúense a persoas, a propósito ou por descoido, e o 6 % aos raios; moitas desas causas son supostas, non probadas, e a conta é nosa⁷⁸.

Se buscas cogomelos

• Antes de saír, mira as normas do lugar: moitos montes están acoutados, piden permiso e poñen un límite por persoa e día. Explicámolo en permisos e normas.
• Corta o cogomelo ou xírao con coidado, e non remexas a follasca nin pases o anciño: o que queda baixo terra é a colleita dos próximos anos. Máis en como apañar.
• Deixa os moi pequenos e os pasados, que seguen a soltar esporas, e leva cesto, non bolsa.
• Colle só o que vaias comer. Onde hai permiso, unha parte do que pagas volve ao monte: en Castela e León, o 15 % do recadado⁷².

Se saes a camiñar

• Non te saias dos camiños, sobre todo nos prados de alta montaña e nas turbeiras, que se estragan con facilidade e se recuperan moi amodo.
• Nada de lume no monte cando está prohibido, que no verán é case sempre, e coidado coas cabichas e coas máquinas que botan faíscas. Se ves fume, chama ao 112.
• Deixa as cancelas como estaban e respecta o gando: o que pace no monte tamén o coida⁶¹.
• Leva contigo o teu lixo e aparca onde non lles cortes o paso aos bombeiros.

Se queres facer máis

• Compra o que dá un monte traballado: año e cabrito de pastoreo, mel, resina, cortiza, cogomelos de montes regulados. Na madeira e no papel, busca os selos FSC ou PEFC, que en 2024 certificaban en España unhas 785.000 e 2,8 millóns de hectáreas de bosque⁸.
• Durme e come nos pobos. A xente que vive neles é a que mantén o monte.
• Opina a tempo. Os grandes proxectos de plantas solares e parques eólicos pasan por unha avaliación ambiental cun período de información pública, no que calquera pode presentar alegacións⁷⁹, e o mapa de sensibilidade do Ministerio ensina que zonas convén evitar⁴⁷.
• Súmate a un voluntariado de limpeza, plantación ou seguimento de fauna. As sociedades micolóxicas e os clubs de montaña organizan saídas cada tempada.

micomapa cóntache cando e onde está a punto o bosque, nunca en que clareira. Que siga habendo bosque, e alguén que o coide, decídese fóra do mapa: nos pobos, no campo e no lugar que escollemos para o que vén.

Abre o mapa Comezar a buscar cogomelos

Fontes

Todas as fontes se consultaron o 14 de setembro de 2026. As cifras de incendios desde 2020 son provisionais.

1. FAO. Global Forest Resources Assessment 2025: Spain, table 1a, Extent of forest and other wooded land. 2025. fra-data.fao.org.
2. FAO. Global Forest Resources Assessment 2025: Spain, table 1d, Annual forest expansion, deforestation and net change. 2025. fra-data.fao.org.
3. MITECO. Los incendios forestales en España, 1 de enero a 31 de diciembre de 2025. Avance informativo (revisado). 2026. miteco.gob.es.
4. MITECO. Los incendios forestales en España. Año 2015 (Estadística General de Incendios Forestales). 2016. miteco.gob.es.
5. FAO. Global Forest Resources Assessment 2020. Terms and Definitions (FRA Working Paper 188). 2018. openknowledge.fao.org.
6. FAO. Global Forest Resources Assessment 2025: Spain, national notes for extent of forest (original data). 2025. fra-data.fao.org.
7. Jefatura del Estado. Ley 43/2003, de 21 de noviembre, de Montes (texto consolidado). 2003. boe.es.
8. MITECO. Anuario de Estadística Forestal 2024. Datos. 2026. miteco.gob.es.
9. Bravo, F. et al. (Sociedad Española de Ciencias Forestales). La situación de los bosques y el sector forestal en España. ISFE 2017. 2017. secforestales.org.
10. Verificat. Que España tenga más superficie forestal arbolada que hace 100 años no significa que los ecosistemas estén más sanos. 2023. verificat.cat.
11. FAO. Global Forest Resources Assessment 2025: Spain, table 2c, Growing stock. 2025. fra-data.fao.org.
12. FOREST EUROPE. State of Europe's Forests 2025. 2026. foresteurope.org.
13. MAPA. Encuesta sobre Superficies y Rendimientos de Cultivos (ESYRCE) del año 2004. 2005. mapa.gob.es.
14. MAPA. ESYRCE 2024, cuadro 3.1: distribución general de la tierra. 2025. mapa.gob.es.
15. INE. Censo Agrario 2009. Principales resultados. 2011. ine.es.
16. INE. Censo Agrario. Año 2020. 2022. ine.es.
17. Eurostat. Sheep population, annual data (apro_mt_lssheep). 2026. ec.europa.eu.
18. Banco de España. Informe anual 2020, capítulo 4: La distribución espacial de la población en España y sus implicaciones económicas. 2021. bde.es.
19. La Moncloa / MITECO. La población del medio rural crece en España por séptimo año consecutivo. 2025. lamoncloa.gob.es.
20. MITECO. Estrategia Nacional de Lucha contra la Desertificación, anexo I. 2022. miteco.gob.es.
21. Frei, T. et al. Can natural forest expansion contribute to Europe's restoration policy agenda? An interdisciplinary assessment. Ambio. 2023. pmc.ncbi.nlm.nih.gov.
22. Pausas, J. G. y Fernández-Muñoz, S. Fire regime changes in the Western Mediterranean Basin: from fuel-limited to drought-driven fire regime. Climatic Change 110:215-226. 2012. link.springer.com.
23. Urbieta, I. R., Franquesa, M., Viedma, O. y Moreno, J. M. Fire activity and burned forest lands decreased during the last three decades in Spain. Annals of Forest Science 76:90. 2019. link.springer.com.
24. MITECO. Avance informativo de incendios forestales del 1 de enero al 30 de agosto de 2026. 2026. miteco.gob.es.
25. AEMET. El año 2025 volvió a batir récords de temperatura en España (Informe sobre el estado del clima de España 2025). 2026. aemet.es.
26. World Weather Attribution. Extreme fire weather conditions in Spain and Portugal now common due to climate change. 2025. worldweatherattribution.org.
27. Moreira, F. et al. Landscape-wildfire interactions in southern Europe: implications for landscape management. Journal of Environmental Management 92:2389-2402. 2011. repositorio.ulisboa.pt.
28. Ágreda, T., Águeda, B., Olano, J. M., Vicente-Serrano, S. M. y Fernández-Toirán, M. Increased evapotranspiration demand in a Mediterranean climate might cause a decline in fungal yields under global warming. Global Change Biology 21(9):3499-3510. 2015. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov.
29. Karavani, A., De Cáceres, M., Martínez de Aragón, J., Bonet, J. A. y de-Miguel, S. Effect of climatic and soil moisture conditions on mushroom productivity and related ecosystem services in Mediterranean pine stands facing climate change. Agricultural and Forest Meteorology 248:432-440. 2018. ebi.ac.uk.
30. Herrero, C. et al. Predicting Mushroom Productivity from Long-Term Field-Data Series in Mediterranean Pinus pinaster Ait. Forests in the Context of Climate Change. Forests 10(3):206. 2019. mdpi.com.
31. Red Eléctrica. REData: potencia instalada de generación (solar fotovoltaica). 2026. apidatos.ree.es.
32. Red Eléctrica. Informe de energías renovables 2025: solar fotovoltaica, potencia instalada. 2026. sistemaelectrico-ree.es.
33. Red Eléctrica. REData: potencia instalada de generación de autoconsumo. 2026. apidatos.ree.es.
34. Eurostat. Electricity production capacities for renewables and wastes (nrg_inf_epcrw): wind, Spain. 2026. ec.europa.eu.
35. Red Eléctrica. Informe resumen de energías renovables 2024. 2025. sistemaelectrico-ree.es.
36. Red Eléctrica. Informe resumen de energías renovables 2025. 2026. sistemaelectrico-ree.es.
37. Red Eléctrica. REData: estructura de la generación, generación renovable y no renovable y emisiones de CO₂, 2007-2025. 2026. apidatos.ree.es.
38. MAPA. AgrInfo n.º 37: Extensión y evolución de los parques fotovoltaicos en España. 2024. mapa.gob.es.
39. INE. Anuario Estadístico de España 1994, tabla 1.3.1: extensión superficial de las comunidades autónomas y provincias. 1994. ine.es.
40. MITECO, Comité Científico de Flora y Fauna Silvestres. Dictamen CC 54/2020 sobre el cambio del sisón común (Tetrax tetrax) a «en peligro de extinción». 2020. miteco.gob.es.
41. BOE. Orden TED/339/2023, de 30 de marzo, por la que se modifica el anexo del Real Decreto 139/2011 (Listado y Catálogo Español de Especies Amenazadas). 2023. boe.es.
42. MITECO. Guía para la elaboración de estudios de impacto ambiental de proyectos de plantas solares fotovoltaicas y sus infraestructuras de evacuación. 2022. miteco.gob.es.
43. MITECO. Resolución de 3 de noviembre de 2020, declaración de impacto ambiental de la instalación fotovoltaica FV Francisco Pizarro de 589,88 MWp (BOE-A-2020-13882). 2020. boe.es.
44. Tercera Información (nota de ANAV). ANAV denuncia el arrasamiento de un bosque de encinas de más de treinta hectáreas para instalar paneles solares. 2026. tercerainformacion.es.
45. MITECO. Resolución de 23 de julio de 2021, declaración de impacto ambiental de las plantas fotovoltaicas Gala, Aurea y Gaetana (BOE-A-2021-13151). 2021. boe.es.
46. MITECO. El MITECO concede 433,4 millones a 524 nuevos proyectos con almacenamiento de agrivoltaica, renovables en infraestructuras y bomba de calor. 2026. miteco.gob.es.
47. MITECO. Zonificación ambiental para energías renovables: eólica y fotovoltaica. s. f. miteco.gob.es.
48. Red Eléctrica. Renewable Energies Report 2025: Wind, installed capacity. 2026. sistemaelectrico-ree.es.
49. Asociación Empresarial Eólica. Anuario Eólico 2026. 2026. aeeolica.org.
50. Denholm, P., Hand, M., Jackson, M. y Ong, S. (NREL). Land-Use Requirements of Modern Wind Power Plants in the United States (NREL/TP-6A2-45834). 2009. docs.nlr.gov.
51. Chico, G. et al. The extent of windfarm infrastructures on recognised European blanket bogs. Scientific Reports 13:3919. 2023. pmc.ncbi.nlm.nih.gov.
52. SEO/BirdLife. Analizamos las causas por las que mueren las aves en España. 2023. seo.org.
53. Ferrer, M., Alloing, A., Baumbush, R. y Morandini, V. Significant decline of Griffon Vulture collision mortality in wind farms during 13-year of a selective turbine stopping protocol. Global Ecology and Conservation 38:e02203. 2022. tethys.pnnl.gov.
54. MITECO. Proyecto de real decreto de protección de la avifauna contra la colisión y la electrocución en líneas eléctricas de alta tensión y de prevención de la mortalidad en aerogeneradores (información pública). 2025. miteco.gob.es.
55. MITECO. Inventario Nacional de Erosión de Suelos 2022. Resumen. 2023. miteco.gob.es.
56. Eurostat. Estimated soil erosion by water, by erosion level, land cover and NUTS 3 regions (aei_pr_soiler). s. f. ec.europa.eu.
57. Ministerio de Medio Ambiente y Medio Rural y Marino. Programa de Acción Nacional contra la Desertificación. 2008. unccd.int.
58. Lambert, Q., Bischoff, A., Cueff, S., Cluchier, A. y Gros, R. Effects of solar park construction and solar panels on soil quality, microclimate, CO₂ effluxes, and vegetation under a Mediterranean climate. Land Degradation & Development 32(18):5190-5202. 2021. doi.org.
59. MITECO. Estadística anual de gestión forestal sostenible. Resumen 2005-2022. 2024. miteco.gob.es.
60. MITECO. Tipología de la propiedad forestal. 2025. miteco.gob.es.
61. Junta de Andalucía. La Red de Áreas Pasto-Cortafuegos multiplica por 8 su superficie de actuación hasta las 5.700 hectáreas. 2022. juntadeandalucia.es.
62. Ruiz-Mirazo, J., Robles, A. B. y González-Rebollar, J. L. Two-year evaluation of fuelbreaks grazed by livestock in the wildfire prevention program in Andalusia (Spain). Agriculture, Ecosystems & Environment 141:13-22. 2011. frames.gov.
63. Varela, E., Hernández-Morcillo, M., Jay, M. et al. Capitalizing on integrated landscape approaches for wildfire risk mitigation in the Mediterranean region. iScience. 2026. pmc.ncbi.nlm.nih.gov.
64. Justes, A. y Soliño, M. La resina en Castilla y León (España): preferencias de resineros en tiempos de crisis económica. Madera y Bosques 24(1). 2018. redalyc.org.
65. MITECO. Estadística anual de otros aprovechamientos forestales. Tablas resumen 2005-2022. 2024. miteco.gob.es.
66. Ojalvo Ortega, L., Fernández Descalzo, E. y Sánchez-González, M. (ICIFOR-INIA-CSIC). Estudio de mercado del sector del corcho en España (proyecto IMFOREST). 2026. imforest.es.
67. Montero, G. La dehesa: definición, producciones del arbolado y tendencias de la gestión silvopastoral (datos de TRAGSATEC, 2008). 2017. 7cfe.congresoforestal.es.
68. Schnabel, S. et al. La dehesa: un paisaje cultural afrontando los desafíos del futuro. Atlas de la Desertificación en España. s. f. atlas-desertificacion.ua.es.
69. Xunta de Galicia, Dirección Xeral de Ordenación Forestal. 1.ª revisión del Plan Forestal de Galicia. Documento de diagnóstico. 2018. distritoforestal.es.
70. BOE. Ley 11/2021, de 14 de mayo, de recuperación de la tierra agraria de Galicia (texto consolidado). 2021. boe.es.
71. Tomé, M. et al. Opportunities and challenges of Eucalyptus plantations in Europe: the Iberian Peninsula experience. European Journal of Forest Research 140(3):489-510. 2021. api.semanticscholar.org.
72. de Frutos, P., Rodríguez-Prado, B., Latorre, J. y Martínez-Peña, F. Environmental valuation and management of wild edible mushroom picking in Spain. Forest Policy and Economics 100:177-187 (preprint). 2019. mpra.ub.uni-muenchen.de.
73. Micocyl (Junta de Castilla y León). Presentado en Castilla y León el contrato tipo agroalimentario de compraventa de setas. 2015. micocyl.es.
74. Domínguez-Núñez, J. A. y Oliet, J. A. Management of mushroom resources in Spanish forests: a review. Forestry 96(2):135-154. 2023. academic.oup.com.
75. INE. Estadística Continua de Población a 1 de enero de 2026. Datos provisionales. 2026. ine.es.
76. Eurostat. Area of wooded land (FAO), for_area. 2025. ec.europa.eu.
77. MITECO. Inventario nacional de emisiones de gases de efecto invernadero. Informe resumen, serie 1990-2024. 2026. miteco.gob.es.
78. MITECO. Inventario Español del Patrimonio Natural y la Biodiversidad: indicadores de incendios forestales, «Indicador 51. Número de incendios según la causa que los producen» (06c_egif_datos.xlsx). 2024. miteco.gob.es.
79. Jefatura del Estado. Ley 21/2013, de 9 de diciembre, de evaluación ambiental (texto consolidado). 2013. boe.es.